Category Archives: Leksykon postaci

ENLIL (sumer. „Pan Powietrza”, tj. przestrzeni między niebem a ziemią)

Sumeryjski i babiloński władca przestrzeni między niebem a ziemią. Do epitetów jego należały m.in.: „Wielka Góra”, „Pan Świetności”, „Władca Wszystkich Stron”, „Ojciec Bogów”, „Znawca
Przeznaczenia”, „Rozstrzygający Losy”. Był władcą świata i bogów. Wraz z Anem, Enkim i Nintu należy do bóstw stworzycieli. Syn boga Ana i Ki, ziemi-rodzicielki. Małżonką jego była Ninlil (sumer. „Pani Powietrza”), synami bóg Księżyca Nanna (pierworodny), bóg wojny – Ninurta, Nergal, bóg palącego słońca, i Namtar, bóg przeznaczenia. Imię E. pojawia się już w piktogramach z Dżemdet Nasr (IV/III tysiącl. p.n.e.), a drugie miejsce w panteonie po bogu Anie zajmuje E. już w spisach bogów z Szurup- pak (dziś Fara) z XXVI w. p.n.e. Mit Enlil i Ninlil opowiada o narodzinach boga Księżyca Nanny. W mieście Nibru (bab. Nippur) sędziwa niewiasta Nunbarszegunu poradziła swej córce Ninlil wykąpać się w strumieniu Nunbirdu, nad którym będzie przechadzał się młody
Ninlil stawiała jednak przeszkody. Wobec tego E. uwiódł ją w czasie przejażdżki łodzią, za co został zesłany do świata podziemnego. Spłodził tam z Ninlil 3 bogów podziemnych, by ich tam zostawić za siebie i Ninlil oraz Nannę. E. usunął w cień swego ojca Ana. Ośrodkiem kultu E. było Nibru (Nippur) ze świątynią Ekur (sumer. „Dom Góry”), tam E. nazywano w sumeryjskim eme-sal Mullil. Czczono go także w Aszur. W Babilonii miejsce E. zajął Marduk, a w Asyrii Aszur. Symbolem E. była rogata tiara na tronie, a jego świętą liczbą 50.

ENKIDU (sumer. „Kształtujący Ziemię”)

Towarzysz i przyjaciel Gilgamesza. Wg babilońskiego eposu o Gilgameszu, E. został stworzony z gliny upuszczonej przez boginię Aruru na pustynię. Miał stać się rywalem Gilgamesza. Cały owłosiony żył na stepie z dzikimi zwierzętami, żywiąc się trawą. Niszcząc sidła, naraził się myśliwemu. Ten za radą Gilgamesza kazał nierządnicy uwieść E., a potem przywieść go do Uruk. Po wstępnej walce Gilgamesz i E. stają się przyjaciółmi i razem odbywają wyprawę do lasu cedrowego, gdzie walczą z jego strażnikiem, potworem Huwawą (o tej wyprawie mówią również teksty sumeryjskie). Po powrocie do Uruk E. zabija niebiańskiego byka, którego wysłała na Gilgamesza bogini Isztar za odrzucenie jej zalotów. Za obrazę Isztar zsyła na E. chorobę i śmierć. Odtąd Gilgamesz szuka sposobu uniknięcia śmierci. O pobycie E. w krainie zmarłych szerzej mówi mit Gilgamesz i Enkidu w świecie podziemnym. E. został pochłonięty przez świat podziemny, gdyż wbrew radom Gilgamesza przywdział czyste szaty i namaścił się wonną oliwą.

ENKI (sumer. „Pan Ziemi” albo „Pan Tego, Co Dolne”, czyli ziemi i wody)

Sumeryjski bóg, wymieniany na końcu naczelnej triady kosmicznej (obok Ana i Enlila), tożsamy z babilońskim Ea. Jeden z 4 głównych bogów stwórców, władca podziemnego oceanu słodkich Abzu (bab. Apsu), bóg mądrości i magii, w którego władaniu pozostają boskie siły me, porządkujące świat. Jako główny twórca cywilizacji przekazał ludziom podstawowe umiejętności i nauczył ich uprawy roli i wielu rzemiosł. Spokojny i życzliwy ludziom zawsze występuje w ich obronie, m.in. ostrzegł wybranych przed potopem zgotowanym przez innych bogów. Najstarsze wzmianki o E. pochodzą z Szuruppak (dziś Fara) z XXVII-XXVI w. p.n.e. Nosił epitety Nudimmud, Nunamnir. Małżonką E. była – Damgalnuna, synem Asariluhi, bóg magii, którego imię stało się później przydomkiem Marduka, córką jego była bogini Nansze. Mit Enki i porządek świata opowiada, jak E. podróżuje po świecie, określając los poszczególnych krajów i darząc je różnymi bogactwami, napełnia słodką wodą Tygrys i Eufrat. Głównym ośrodkiem kultu E. było Eridu. Symbolem E. był rybo-kozioł, świętą liczbą 40, a miesiącem ajaru (kwiecień-maj).

ENEASZ (gr. Aineias)

W mit. greckiej i rzymskiej syn Trojań- czyka Anchizesa i Afrodyty. Uczestnik wojny trojańskiej i po Hektorze najdzielniejszy obrońca miasta. Przeżył upadek Troi. Wraz z ojcem, synem (Askaniuszem) i grupą towarzyszy uciekł na górę Ida, a stamtąd rozpoczął długą wędrówkę po Morzu Śródziemnym: przez Trację, Macedonię, Delos, Kretę, Kyterę, Peloponez, Sycylię dotarł do Kartaginy, której królowa (Dydona) chciała mu oddać swą rękę oraz władzę królewską. Eneasz udaje się jednak w dalszą podróż i dociera do Italii w miejscu, gdzie Tyber wpada do morza. Król Lacjum, Latynus, oddaje mu swą córkę Lawinię za żonę. E. musi stoczyć jeszcze walkę z wodzem Rutulów, Turnusem, któremu wcześniej Lawinia była obiecana. Po zwycięstwie E. zakłada nowe miasto, Lawinium, nazwane tak od imienia jego żony. Zginął w walce z Etruskami. E. występuje w Iliadzie oraz jest głównym bohaterem Eneidy. Rzymianie uznali go za swego protoplastę oraz za przodka rodu julijskiego. W ten sposób wyprowadzili swoje pochodzenie od starożytnego rodu trojańskiego, mającego wśród swych przodków parę boską: – Zeusa (ojciec Dardanosa) i Afrodytę (matka E.).

EMMA-Ó (jap. „król Emma”)

Bóstwo panteonu buddyzmu japońskiego, jeden z „Dziesięciu Królów” (jap. jü-o). Zapożyczony z mit. indyjskiej Jama, „Król Piekła” i sędzia umarłych, dotarł poprzez Chiny – gdzie wymieszał się z miejscowymi wyobrażeniami świata umarłych – w nowej, schińszczonej formie w VIII w. do Japonii. W ikonografii król E. przedstawiany jest jako mężczyzna o czerwonej, gniewnej twarzy, z wyszczerzonymi zębami, i z obrośniętą gęsto brodą. E. jest ubrany w chiński strój sędziego, a na głowie ma nakrycie z wyobrażeniem ideogramu „król”, przeszyte grubą igłą. W prawej ręce trzyma tablice. Z reguły E. przedstawiany jest w grupie: obok króla stoi 2 sekretarzy, którzy z list wyczytują królowi dobre i złe uczynki zmarłego. Ponadto E. posiada lustro, a także dzidę, której oba końce uwieńczone są „głowami” (pełniącymi role oskarżycieli) – jedna głowa to mirume („oko, które widzi”), druga to kaguhana („nos, który węszy”). Król E. często zestawiany jest z bodhisattwą Jizo „srogość” króla E. przeciwstawiana jest „miłosierdziu” bodhisattwy. Wg niektórych wersji buddyjskich, E. i Jizó-bosatsu to jedna i ta sama postać. W folklorze japońskim król E. uchodzi za władcę ciemności, posiadając moc przedłużania życia czy nawet wskrzeszania umarłych. Jedna z najsłynniejszych świątyń poświęconych E. znajduje się w Koishikawa w Tokio i zwana jest Konnyaku E.

ELOHIM

Termin występujący 2500 razy w ST, używany zarówno jako określenie + Jahwe, jak i innych bogów. Parę razy występuje określenie „synowie E.” na oznaczenie aniołów. E. ma formę l.mn., co próbowano traktować jako ślad pierwotnego politeizmu. Jednakże prawie zawsze E. ma orzeczenie w l.poj. Jest to więc tzw. pluralis excellentiae albo pluralis intensitatis, podkreślający wysoki stopień boskości. Podobnie w Ugarit jednostkowy niewątpliwie Baal jest często określany jako Bealim (w l.mn., ugar. b‘lm), a Mot, syn Ela (1. poj.) jest nazwany Elim (l.mn., ugar. ’ilm). E. wyprowadza się od 1. poj. ’eldah, albo od ’el – określenia boga we wszystkich językach semickich poza etiopskim. Etymologia ’él jest trudna do ustalenia (dl – „być silnym”, ’01 – „być na przedzie”, ‚áláh – „być silnym”, ’álah – „przybliżyć się”). El oznacza też naczelne bóstwo panteonu kananejskiego. EMEGET (jakuc. amagat – „znak”) – u Jakutów (Syberia) duchy opiekuńcze szamana, zwykle duchy zmarłych szamanów lub pomniejsze duchy niebieskie. Otrzymany przez szamana w czasie wizji inicjacyjnej od „Zwierzęcej Matki” (Ije Kyył) e. staje się jego przewodnikiem po zaświatach. Po śmierci zaś wciela się w członka jego rodziny.

ELIASZ (hebr. ’Elijah – „Bogiem Moim Jahwe”)

Postać biblijna, największy po Mojżeszu prorok, działający w pn. państwie izraelskim w poł. IX w. p.n.e. E. zwalczał kult Baala i Asztarty ( Astarte), wprowadzony przez króla Achaba (873-854 r. p.n.e.) pod wpływem jego żony Izebel (1 Kri 17 nn). Przepowiedział królowi suszę i z tego powodu musiał się ukrywać, m.in. w Sarepcie Sydońskiej u ubogiej wdowy, której cudownie rozmnożył mąkę i oliwę oraz wskrzesił syna. Wobec 450 proroków Baala na górze Karmel sprowadził ogień Jahwe na stos ofiarny, co było sygnałem do ich wymordowania. Uchodząc przed zemstą Izebel, dotarł do góry Horeb, gdzie otrzymał polecenie namaszczenia Chazaela na króla Damaszku, Jehu na króla izraelskiego, a Elizeusza na swego następcę. Dla utrwalenia wiary w Jahwe E. zebrał wokół siebie grupę uczniów, tzw. „synów proroków”. Cudownie przeniesiony do nieba, pojawił się przy przemienieniu Chrystusa na górze Tabor. Ma przyjść przy końcu świata nawrócić Izraela.
ELKUNIRSZA – w mit. hetyckiej przedstawiciel starszej generacji bogów. Odpowiada semickiemu Elowi. Jego małżonką była Aszertu.

EL (hebr. ‘el – „bóg”)

Ogólne określenie bóstwa w językach semickich (poza etiopskim), a także bóg czczony na terenie Syrii i Palestyny. Najwcześniejsze teksty mówiące o E. pochodzą z Ugarit (spisane w XIV w. p.n.e.). E. stał tam na czele panteonu zwanego domem synów E. Nosił tytuł Króla (ugar. Maik) i był wzorem władców. Małżonką E. była Aszirat, matka wszystkich bogów oprócz Baala. E. nazywano stwórcą stworzeń i ojcem ludzi, ale nie zachował się żaden związany z nim mit kosmogoniczny. Często E. był nazywany bykiem i stosownie do tego przedstawiany z rogami na głowie. Wyobrażano go sobie jako mądrego starca o siwych włosach i brodzie, z czym wiązał się też jego epitet Ojciec Lat (ugar. ’Ab Szanim). ELAT (ugar. ‚ilt – „bogini”) – imię albo tytuł małżonki ugaryc- kiego boga Ela, upodobnionej później do Aszirat. ELFY, alfy (sisl. dlfar, l.poj. dlfr, śwn. alp, alb, ang. elf) – w mit. Germanów pn. istoty nadludzkie dwojakiego rodzaju: 1. jasne, świetliste, wiązane z wegetacją i płodnością, 2. ciemne, utożsamiane z karłami. „Księciem e.” nazywano genialnego kowala – Wólunda; chodzi tu zapewne o ciemne e., mieszkające w Swartalfaheimie (tj. w grotach skalnych i podziemnych), które, podobnie jak Wólund, były mistrzami kowalstwa. Nad e. jasnymi, przebywającymi w niebiańskim Alfheimie, pieczę sprawował – Frey. Wg tradycji południowogermań- skiej (niemieckiej) królem e. był Alberyk.

EDZENY, eżyny (mong. eezi, buriac. eżin – „gospodarz”)

W wierzeniach ludów Syberii i Azji Środk. duchy – gospodarze przyrody, mające swoje odpowiedniki w innych kulturach łowieckich ( macierze). Przebywają głównie w Środkowym Świecie jako władcy całej tajgi lub poszczególnych gatunków zwierząt, czynności, miejsc, czuwający nad ich dystrybucją w przyrodzie. Oni też udostępniają zwierzynę myśliwym. E. są zoomorficzne albo łączą cechy ludzkie i zwierzęce; prawd, postacią e. był paleolityczny Pan Dzikiej Zwierzyny i Potnia Theron. W mit. ludów mongolskich (Buriatów) e. są duchami przyrody, wcielonymi w elementy krajobrazu – zwłaszcza w góry i rzeki, uważanymi za dzieci bogów ( Tengri), utożsamianymi z ważniejszymi duchami (nojon, chan) i pośredniczącymi w kontaktach między nimi a ludźmi. EGERIA – italska nimfa wodna, małżonka lub przyjaciółka króla rzymskiego Numy Pompiliusza. Posiadała dar wieszczy i doradzała królowi w sprawach dotyczących reformy organizacji życia religijnego w Rzymie. Po śmierci Numy przeniosła się do gaju Diany koło Arycji i zamieszkała nad jeziorem Nemi. Czczono ją w Rzymie w gaju przy Porta Capena oraz w gaju Diany koło Arycji.

EDYP (gr. Oidipous)

W mit. greckiej jeden z głównych bohaterów cyklu tebańskiego. Był synem króla Teb Lajosa i jego żony Jokasty (lub Epikasty). Wyrocznia ostrzegła Lajosa, że zginie z rąk syna, który następnie poślubi własną matkę. Dlatego Lajos, kiedy urodził mu się syn, polecił porzucić go na górze Kitajron. Edyp jednak przeżył, wychował się w Koryncie, a następnie rzeczywiście zabił (przypadkowo i nieświadomie) Lajosa i poślubił Jokastę. Z tego związku urodziło mu się 2 synów (Polinejkes i Eteokles) oraz 2 córki (+ Antygona i Ismena). Kiedy Teby zaczęły nawiedzać nieszczęścia, wróżbita Tejrezjasz ujawnił, że jest to kara za zbrodnie E.: ojcobójstwo i kazirodztwo. Zrozpaczony E. wykłuł sobie oczy i udał się na dobrowolne wygnanie do Attyki, gdzie w Kolonos zmarł. Opowieść ta miała symbolizować nieuchronność wyroków przeznaczenia (lub boskich). Tragedia E. nie jest bowiem konsekwencją jego złych czynów (przez cały czas działa on w nieświadomości), ale przekleństwa, jakie spoczywa na rodzie Labdakidów (Labdakos to dziadek E.).